kuter
„Na
brzegu leżał samotnie, pochylony
na
bok, dwumasztowy kuter z wybielonymi
przez
słońce linami, zwisającymi
jak
girlandy, i rozeschniętymi, popękanymi
masztami.
Wiało od niego
melancholią
ruiny oddanej na pastwę
żywiołom
(...)
— Ach
— rzekł — widujecie wiele
kutrów,
ale śmiem twierdzić, nie takie...
to
nie jest zwykły kuter”.
Joseph
Conrad — „Korsarz”,
tłum.
Jerzego Bohdana Rychlińskiego.
—Wiesz,
taki kuter...
Wiem.
Taki kuter, który może być wielbłądem, koniem i psim zaprzęgiem,
a mordem jemu pustynia, step albo bezkres śniegu. Wiem.
Taki
kuter kilkakrotnie namalował Franz Radziwiłł, niemiecki
„nadrealista romantyczny”, który urodził się w roku 1895, jako
pierwsze z siedmiu dzieci ubogiego garncarza. Romantyczny, bo
zakochał się w malarstwie Friedricha, a nadrealista, bo inspirował
go Giorgio de Chirico.
Ten
kuter u Radziwiłła albo stoi przy brzegu, albo odpływa, albo
przypływa, a w tajemniczym kosmosie; który go otacza i w którym on
króluje, towarzyszą mu: czas heroiczny, słońce jak rozpalone
żółtko jaja, albo jak pękająca gałka oczna, albo jak
rozrywający się płód w łonie kobiety, i samolot, który leci,
potem pikuje w dół i zaczyna
płonąć,
ciągnąc za sobą czarny, kłębisty welon zagłady. Ryby wychylają
z fal morza otwarte pyski i patrzą na tajemniczość świata, w
którym można być siwowłosym dzieckiem-kowbojem i marzyć o
skrytobójczej śmierci na ścieżce chwały i sławy, i wielkiej
samotności. Taki kuter, jak symbol.
Ten
kuter namalowany przez Radziwiłła zawsze mi się kojarzy z owymi
dziwnymi chwilami, kiedy mężczyzn opada gorączka szaleństwa i
samounicestwienia, kiedy wiedzą, że nie rzucą domu, nie spóźnią
się do biura, nie zdradzą żony, podniosą słuchawkę telefonu,
wytrą buty o wycieraczkę, staną w kolejce po gazetę i wypełnią
kupon toto-lotka, lecz wydaje im się, że jutro przeklną to
wszystko i przedsenne marzenie zamieni się w kuter. Nie dzisiaj,
jutro. Dzisiaj pobawią się rewolwerem-zabawką syna, ale
jutro...
Pierwszy
raz usłyszałem to od swego byłego szefa, naczelnego dyrektora
jednej z największych „fabryk” w Polsce, Pracowni Konserwacji
Zabytków, doktora inżyniera Tadeusza Polaka. Pracowałem w PKZ-ach
krótko. Zdążyłem zaledwie wybudować Bacciarellówkę, czyli
Pałac Ślubów, i opuściłem Warszawę, udając się na studia do
Rzymu. Po powrocie rozpocząłem pracę na swym rodzimym Wydziale
Architektury PW i z Polakiem spotykaliśmy się już tylko na gruncie
przyjacielskim. W czasie jednej z rozmów on wspomniał, że
przeczytał właśnie moją debiutancką „Kolebkę”. Bohater tej
powieści, obieżyświat i samotnik Karśnicki, ginie na ostatniej
stronie tajemniczo. Polak nagle zamyślił się i długo milczał.
Potem powiedział cicho, odwrócony do okna:
—
Wiesz,
mam pięćdziesiąt lat, osiągnąłem już wszystko, dzieci są
dorosłe... Jeszcze czas, żeby... W zeszłym roku, w Ustce,
widziałem na brzegu kuter, był do sprzedania.
Wiesz,
taki kuter...
Wiem.
Jutro pojedzie się po ten kuter. Dzisiaj jest jeszcze konferencja i
trzeba odebrać maszynkę do golenia z naprawy, ale jutro... Nie,
jutro trzeba lecieć do Paryża na sympozjum międzynarodowe, potem
podpisać umowę z Algierczykami i po drodze do domu zawadzić o
Macedonię, gdzie nasi prowadzą prace konserwatorskie. Więc za dwa
tygodnie, ale przedtem należy oddać artykuł do „Ochrony
zabytków” i... jest jeszcze kilka pozycji w notesie. Powiedzmy za
miesiąc... Dzisiaj zaś, zanim sen zmroczy myśli, będzie można
pod zamkniętymi powiekami sprawdzić bębenek, zapiąć sprzączkę
paska od kabury pod ramieniem i wejść na kuter.
A
ja myślałem, że to tylko my, co nie strzelaliśmy w Powstaniu i
nie ścieraliśmy z twarzy fekaliów w kanałach między Starówką a
Śródmieściem, że to tylko my czujemy ten głód, od którego
czasami dostaje się febry. I wstydziłem się, że mi wędrują po
snach jacyś desperados z Alamo, ze stronic Dumasa i z „Dział
Navarony”, dlatego uważałem, żeby po wyjściu z kina nie
wygłupiać się trzymaniem opuszczonej ręki przy biodrze.
Od
tej rozmowy z Tadeuszem kuter stał się dla mnie symbolem ucieczki i
byłem wniebowzięty odnajdując go na płótnach Radziwiłła. A
właściwie na reprodukcjach tych płócien, znam bowiem tylko
reprodukcje, ale za to najwyższej klasy, z pięknego albumu
monachijskiego wydawnictwa Karl Thiemig (rok 1975), który otrzymałem
w prezencie od brata. Spytałem go wówczas:
—
Widzisz
ten kuter?
—
Widzę.
—
Chciałbyś?
—
Chciałbym.
Taki kuter...
—
Właśnie...
Taki
kuter to może być wielbłąd albo koń, ale żeby było pusto i
daleko i żeby... Wiesz, taki kuter... Kiedyś...
Słyszałem
to już nieraz, od kilku znajomych i przyjaciół, młodych i ciągle
młodych.
Wiek
nie ma tu nic do rzeczy. Pamiętam długi, całonocny wieczór
kawalerski, który przebiesiadowałem z kolegami, a po którym nasze
osamotnione panie przysięgłyby, gdyby je spytano, że w przerwach
między zakąszaniem mówiliśmy najpierw o „układach”, potem o
sporcie, potem o polityce, potem o „dziwkach” i w końcu każdy
do siebie. A myśmy do białego świtu snuli szczeniackie plany
awanturniczych wojaży. Im bardziej upijaliśmy się tą wizją, tym
bliższy wyznaczaliśmy termin. Pokłosiem tej nocy był mój i Jarka
Chlebowskiego dziki rajd po Stanach Zjednoczonych, który opisałem
później w „Asfaltowym
saloonie”. Lecz mimo że sprowokowaliśmy tam dziesiątki przygód,
kilka razy ścigaliśmy się z policją, chcącą nas ukarać za
przekraczanie szybkości, że biliśmy się i że raz wylądowaliśmy
w celi na terenie stanu Georgia, to jednak był to tylko asfalt dla
czterech miękkich kół samochodu a nie ocean czy afrykańskie
bezludzie. Wróciliśmy do domu z niedosytem i znowu się zaczęło:
—
Wiesz,
taki kuter...
Wiem.
Z piekła wzięłoby się szypra, gdyby tylko puściły pęta
kotwiczące w Układzie, uplecione z kabla telefonu, sznura od
żelazka, czyichś warkoczy i najgłupszych obowiązków. Ale to się
rzadko zdarza i dlatego wędrujemy bez chwały po obszarach
ujarzmionych i wyzutych z prawdziwej przygody; koń nas nie zrzuci,
król nie uściśnie
nam
ręki, fala nie zamoczy nam stóp, echo nie pójdzie po górach,
kiedy skacze na plecy nasłany morderca i nim uderzy, wydaje dziki
okrzyk bojowy — gdyż oglądamy to tylko w kinie naszej wyobraźni
i w fotelu kinowym, obserwując z tej pozycji klownadę naszego
gatunku. Ci zaś, którzy tę cywilizowaną gnuśność utożsamią w
końcu z brakiem godności i którym fala nienawiści i odwagi uderzy
do mózgu, miast wejść na kuter, wchodzą na dziesiąte piętro i
przez tę jedną chwilę — tak krótką, że strach nie zdąży
powrócić — do nich, obłąkanych ptaków, należy całe niebo,
które, kiedy minie ta chwila, skurczy się do wykopu o rozmiarach
dwa metry na jeden i dwa w głąb.
Jest
taka mała czarna kulka, która drzemie gdzieś na dnie duszy, między
tyłkiem przyzwyczajonym do krzesła a ustami przyzwyczajonymi do
kłamstw. Czasami ta kulka zaczyna wirować i zamienia się w szklaną
kule, w której widać żeglujący kuter, dzikie konie wśród traw i
palmy gnące się od uderzeń wiatru. Widzisz wówczas samego siebie,
jak leżysz na piasku, twarzą do gwiazd, a księżyc wskazuje ci
godzinę. Każda zmarszczka przestrzeni dookoła kryje w sobie
bogactwo przyrody i grozy, którą wymodliłeś sobie u Boga Wielkiej
Niewiadomej. Czujesz sól zbrodni na spieczonych wargach, a twoje
skarlałe pragnienia powracają do pierwotnej świetności, w czas
owych zaciekłych pogoni i sekretnych podchodów z nożami w zębach
ku obozom, których strzegą uśpione straże.
Budzisz
się zlany potem i tęsknisz do tej mary. Aż kiedyś przychodzi
ostatnia starość, skłonna do rozmyślań i łez, i ten wieczór,
kiedy widmo po raz pierwszy nie wraca, a kulka zaczyna topnieć jak
gałka ze śniegu i biały żagiel kutra rozpływa się w otchłani
horyzontu.
Wówczas
odkrywasz, że całym swym statecznym życiem bez celu zdradziłeś
Boga swych marzeń, które latami zuchwale nastrajałeś na
awanturniczą nutę, i że splamiłeś obie dłonie i obie strony
swej duszy pieczętując Układ, w którym nic nie zyskałeś prócz
ogromnego zmęczenia i wstydu. Wtedy zaczynasz umierać, a szklaną
kulę zastępuje ci święty obrazek symbolizujący twą ostatnią
wiarę, tajemną i rozpaczliwie wytrwałą, jedyną, którą
zabierzesz do grobu. W przebaczenie.